Pszenica kojarzy się dziś przede wszystkim z nowoczesnymi odmianami o wysokim plonie, ale historia jej uprawy sięga tysięcy lat. Wśród dawnych form szczególne miejsce zajmują samopsza, płaskurka i orkisz. Jakie są 3 stare odmiany pszenicy? W języku potocznym właśnie te trzy zboża najczęściej określa się jako dawne odmiany pszenicy, choć z botanicznego punktu widzenia są to odrębne gatunki lub dawne formy należące do rodzaju Triticum. Różnią się budową ziarna, wymaganiami i historią uprawy.
Jakie są 3 stare odmiany pszenicy?
Do najbardziej znanych dawnych pszenic należą samopsza, płaskurka i orkisz. Wszystkie były uprawiane znacznie wcześniej niż wiele współczesnych odmian pszenicy zwyczajnej, ale nie pojawiły się w tym samym czasie.
Samopsza, czyli Triticum monococcum, należy do najstarszych udomowionych zbóż. Ma stosunkowo niewielkie ziarniaki i kłosy, a jej potencjał plonowania jest wyraźnie mniejszy niż nowoczesnej pszenicy.
Płaskurka, znana jako Triticum dicoccum, również ma bardzo długą historię uprawy. Przez tysiące lat była ważnym zbożem na Bliskim Wschodzie, w rejonie Morza Śródziemnego i w Europie.
Orkisz, czyli Triticum spelta, rozpowszechnił się później. Dzisiaj jest prawdopodobnie najbardziej rozpoznawalną z dawnych pszenic i ponownie pojawia się w gospodarstwach oraz produktach spożywczych.
Jakie są stare odmiany pszenicy?
Określenie stare odmiany pszenicy może mieć dwa znaczenia. Czasem używa się go w odniesieniu do dawnych gatunków, takich jak samopsza, płaskurka i orkisz. Innym razem chodzi o stare odmiany pszenicy zwyczajnej, które były uprawiane przed rozpowszechnieniem współczesnej hodowli intensywnej.
W przypadku samopszy, płaskurki i orkiszu precyzyjniej jest mówić o dawnych gatunkach lub formach pszenicy. Wszystkie należą jednak do tego samego rodzaju i mają znaczenie w historii rozwoju rolnictwa.
Dawne pszenice charakteryzują się często mniejszym plonem i większą wysokością roślin. Mogą mieć również silniej osłonięte ziarno, które po omłocie pozostaje w plewach i wymaga dodatkowego procesu odłuszczania.
Współczesna pszenica została natomiast wyhodowana z myślą między innymi o wysokiej wydajności, łatwiejszym zbiorze, krótszej słomie oraz odpowiednich parametrach technologicznych ziarna.
Czym jest samopsza?
Samopsza jest jednym z najstarszych zbóż udomowionych przez człowieka. Jej uprawa rozpoczęła się na Bliskim Wschodzie wiele tysięcy lat temu, jeszcze w okresie rozwoju pierwszych społeczności rolniczych.
Roślina jest diploidalna, co oznacza, że posiada dwa zestawy chromosomów. Pod tym względem jej genom jest znacznie prostszy niż genom współczesnej pszenicy zwyczajnej.
Samopsza tworzy stosunkowo smukłe kłosy, a w poszczególnych kłoskach znajduje się zazwyczaj niewielka liczba ziaren. Ziarniaki są oplewione, dlatego po omłocie konieczne jest oddzielenie ich od osłon.
Współcześnie samopsza jest uprawiana na niewielką skalę, przede wszystkim jako zboże niszowe. Nie jest w stanie konkurować plonem z nowoczesnymi odmianami pszenicy, ale interesuje rolników i przetwórców poszukujących dawnych gatunków.
Czym jest płaskurka?
Płaskurka jest kolejną bardzo starą pszenicą. Jej udomowienie nastąpiło tysiące lat temu, a zboże odegrało ogromną rolę w rozwoju rolnictwa na terenach Bliskiego Wschodu i później Europy.
W porównaniu z samopszą płaskurka ma cztery zestawy chromosomów, dlatego zalicza się ją do pszenic tetraploidalnych. Jest spokrewniona z grupą, z której wywodzi się między innymi współczesna pszenica durum.
Podobnie jak samopsza ma ziarno oplewione. Po zbiorze pozostaje ono mocno związane z plewami, co wymaga dodatkowego przygotowania przed przemiałem.
Płaskurka może dobrze radzić sobie w mniej intensywnych systemach produkcji, ale nie należy oczekiwać od niej plonowania porównywalnego z nowoczesną pszenicą zwyczajną.
Czym jest orkisz?
Orkisz jest heksaploidalną pszenicą, czyli posiada sześć zestawów chromosomów. Pod względem genetycznym jest więc bliżej związany ze współczesną pszenicą zwyczajną niż samopsza.
Przez wiele stuleci orkisz był uprawiany w części Europy, szczególnie na terenach dzisiejszych Niemiec, Szwajcarii i innych krajów Europy Środkowej. Z czasem jego znaczenie zmalało na rzecz wydajniejszych pszenic o ziarnie łatwiejszym do wymłócenia.
Charakterystyczną cechą orkiszu jest mocne związanie ziarniaków z plewami. Z tego powodu po zbiorze konieczny jest dodatkowy etap obłuszczania.
Dzisiaj orkisz ponownie jest uprawiany, między innymi na mąkę, pieczywo, makarony i inne produkty zbożowe. Warto jednak pamiętać, że orkisz zawiera gluten i nie jest odpowiedni dla osób z celiakią.
Jakie były starożytne odmiany pszenicy?
W starożytnym rolnictwie szczególnie ważną rolę odgrywały samopsza i płaskurka. Ich historia zaczyna się jeszcze przed okresem klasycznych cywilizacji Grecji czy Rzymu.
Płaskurka należała do ważnych zbóż w starożytnym Egipcie. Była wykorzystywana do przygotowywania produktów spożywczych i przez długi czas stanowiła istotny element tamtejszego rolnictwa.
Samopsza była uprawiana wcześniej, już przez pierwsze społeczności rolnicze na obszarze Żyznego Półksiężyca. Z czasem część jej znaczenia przejęły inne gatunki dające większy plon.
W starożytności występowały również inne formy pszenicy, a historia ich rozwoju była związana z naturalnymi krzyżowaniami, selekcją prowadzoną przez rolników i stopniowym rozprzestrzenianiem upraw.
Jaki jest najstarszy gatunek pszenicy?
Za jedną z najstarszych udomowionych pszenic uważa się samopszę. Jej dziki przodek występował na Bliskim Wschodzie, a udomowienie rozpoczęło się około 10 tysięcy lat temu.
Samopsza ma stosunkowo prostą budowę genetyczną i reprezentuje bardzo wczesny etap rozwoju udomowionych pszenic. Płaskurka pojawiła się również bardzo wcześnie i była jednym z najważniejszych zbóż neolitycznego rolnictwa.
Nie oznacza to, że współczesna pszenica zwyczajna powstała bezpośrednio z samopszy. Historia rodzaju Triticum jest bardziej skomplikowana i obejmuje krzyżowanie różnych dzikich traw oraz stopniowe powstawanie form o większej liczbie zestawów chromosomów, dlatego jako najstarszą pszenicę uprawianą przez człowieka, najczęściej wskazuje się właśnie samopszę.
Czym dawne pszenice różnią się od pszenicy zwyczajnej?
Najbardziej widoczną różnicą może być wysokość roślin. Dawne pszenice często wytwarzają dłuższą słomę niż współczesne odmiany, które zostały wyhodowane między innymi w celu ograniczenia ryzyka wylegania.
Istotna jest także budowa kłosa i ziarna. Samopsza, płaskurka i orkisz należą do pszenic oplewionych. Ziarno nie oddziela się łatwo od plew podczas zwykłego omłotu, dlatego wymaga dodatkowego obłuszczania.
Nowoczesna pszenica zwyczajna jest znacznie lepiej przystosowana do intensywnej produkcji. Jej odmiany mogą dawać wysokie plony przy odpowiednim nawożeniu i ochronie.
Dawne gatunki mogą natomiast zainteresować gospodarstwa prowadzące produkcję niszową lub poszukujące materiału do mniej intensywnych technologii uprawy.
Czy stare pszenice są bardziej odporne?
Nie można przyjąć prostej zasady, że każda stara pszenica jest odporniejsza od współczesnej. Odporność zależy od konkretnego gatunku, odmiany, choroby i warunków środowiskowych.
Niektóre dawne formy mają cechy pozwalające im dobrze funkcjonować na słabszych stanowiskach i przy mniejszych nakładach. Długa słoma może również zwiększać konkurencyjność wobec niektórych chwastów.
Jednocześnie wysoka roślina może być bardziej narażona na wyleganie, szczególnie przy intensywnym nawożeniu azotem. Dawne pszenice nie zostały stworzone do technologii charakterystycznych dla dzisiejszej intensywnej produkcji, dlatego ich zalet i wad nie powinno się oceniać wyłącznie przez porównanie jednej cechy.
Czy samopsza, płaskurka i orkisz dają mniejszy plon?
Zwykle tak. Jednym z powodów, dla których tradycyjne gatunki zostały w dużej mierze zastąpione przez współczesne pszenice, była różnica w wydajności.
Nowoczesne odmiany pszenicy zwyczajnej zostały wyhodowane w taki sposób, aby efektywnie wykorzystywały nawożenie, tworzyły dużą liczbę ziaren i pozwalały uzyskać wysokie plony.
W przypadku dawnych gatunków trzeba również uwzględnić plewy. Zebrana masa nie odpowiada bezpośrednio ilości czystego ziarna gotowego do przemiału, ponieważ po omłocie potrzebne jest obłuszczanie.
Nie oznacza to jednak, że taka uprawa zawsze jest nieopłacalna. Wyższa cena produktów niszowych może częściowo rekompensować niższą wydajność.
Czy dawne pszenice nadają się na mąkę?
Tak. Ziarno samopszy, płaskurki i orkiszu może być mielone i wykorzystywane do produkcji różnych wyrobów spożywczych. Właściwości uzyskanej mąki różnią się jednak od typowej mąki z nowoczesnej pszenicy zwyczajnej.
Najbardziej rozpowszechniona jest obecnie mąka orkiszowa. Można wykorzystywać ją do pieczywa, ciast, makaronów i innych produktów, choć podczas przygotowywania wypieków może zachowywać się inaczej niż standardowa mąka pszenna.
Samopsza i płaskurka występują rzadziej, ale również są przetwarzane na mąkę, kasze oraz inne produkty.
Żadna z tych pszenic nie jest naturalnie bezglutenowa. Osoby cierpiące na celiakię nie powinny traktować dawnych gatunków pszenicy jako bezpiecznego zamiennika zbóż bezglutenowych.
Czy warto uprawiać stare gatunki pszenicy?
Decyzja zależy przede wszystkim od możliwości sprzedaży. Jeżeli gospodarstwo ma odbiorcę zainteresowanego samopszą, płaskurką lub orkiszem i może uzyskać odpowiednią cenę, uprawa może stanowić interesujące uzupełnienie produkcji.
Trzeba jednak wcześniej sprawdzić dostępność materiału siewnego, warunki kontraktacji oraz możliwości oczyszczenia i obłuszczenia ziarna. Samo wyprodukowanie plonu nie wystarczy, jeśli później trudno będzie znaleźć odbiorcę.
Duże znaczenie ma również zachwaszczenie, termin siewu, nawożenie i podatność konkretnego materiału na wyleganie. Technologii nie powinno się kopiować bezpośrednio z intensywnej pszenicy zwyczajnej.
Przy produkcji na małą skalę ciekawym kierunkiem może być sprzedaż ziarna lub produktów bezpośrednio odbiorcom zainteresowanym dawnymi gatunkami zbóż.
Czy orkisz to po prostu stara odmiana zwykłej pszenicy?
Nie jest to całkowicie precyzyjne określenie. Orkisz należy do rodzaju Triticum i jest bardzo blisko spokrewniony z pszenicą zwyczajną, ale w klasyfikacji botanicznej jest ujmowany jako odrębny gatunek albo podgatunek, zależnie od przyjętego systemu.
Podobnie samopsza i płaskurka nie są po prostu odmianami handlowymi takimi jak współczesne odmiany pszenicy ozimej. Reprezentują inne linie rozwojowe pszenic.
W języku codziennym określenie stare odmiany pszenicy jest jednak szeroko używane i zazwyczaj odnosi się właśnie do tych dawnych zbóż.
Najpopularniejsze 3 stare odmiany pszenicy to samopsza, płaskurka i orkisz. Samopsza należy do najstarszych udomowionych zbóż, płaskurka odegrała dużą rolę w starożytnym rolnictwie, a orkisz przez stulecia był ważnym zbożem w części Europy. Wszystkie trzy ponownie wzbudzają zainteresowanie, choć pod względem wydajności i sposobu przetwarzania znacząco różnią się od współczesnej pszenicy zwyczajnej.
Źródło: www.agromechanika.net.pl
