Sporysz należy do najgroźniejszych chorób występujących w uprawie zbóż. Choć obecnie dzięki nowoczesnym metodom ochrony roślin pojawia się rzadziej niż kilkadziesiąt lat temu, nadal stanowi realne zagrożenie dla producentów rolnych. Problem nie ogranicza się wyłącznie do spadku wielkości plonu. Znacznie poważniejsze konsekwencje dotyczą jakości ziarna, możliwości jego sprzedaży oraz bezpieczeństwa pasz i żywności.
Wystąpienie sporyszu może prowadzić do dotkliwych strat ekonomicznych, dlatego warto wiedzieć, jakie szkody powoduje oraz w jaki sposób rozpoznawać pierwsze objawy infekcji.
Czym jest sporysz i dlaczego stanowi zagrożenie?
Sporysz jest chorobą wywoływaną przez grzyba Claviceps purpurea. Patogen atakuje głównie żyto, jednak może rozwijać się również na pszenicy, jęczmieniu, pszenżycie oraz wielu gatunkach traw.
Najbardziej charakterystycznym objawem obecności choroby są ciemne, wydłużone przetrwalniki zastępujące ziarniaki. Struktury te nazywane są sklerocjami. Mogą osiągać długość nawet kilku centymetrów i są łatwo widoczne podczas oględzin kłosów.
Niebezpieczeństwo związane ze sporyszem wynika przede wszystkim z obecności alkaloidów. Są to substancje toksyczne, które mogą wywoływać poważne zatrucia ludzi i zwierząt. Nawet niewielka ilość zanieczyszczonego ziarna może spowodować przekroczenie dopuszczalnych norm jakościowych.
Obniżenie wielkości plonu
Jedną z pierwszych konsekwencji występowania sporyszu jest zmniejszenie plonu. Grzyb rozwija się w miejscu tworzącego się ziarna, przez co roślina nie jest w stanie wykształcić pełnowartościowych nasion.
Każdy porażony kwiat oznacza utratę potencjalnego ziarniaka. W przypadku silnego porażenia liczba uszkodzonych ziaren może być bardzo wysoka, co bezpośrednio przekłada się na spadek wydajności z hektara.
Szczególnie duże straty obserwuje się w uprawach żyta, które jest najbardziej podatne na infekcję. W latach sprzyjających rozwojowi patogenu plon może zostać ograniczony nawet o kilkanaście procent.
Pogorszenie jakości ziarna
Dla wielu gospodarstw większym problemem od spadku plonu jest pogorszenie jakości zebranego materiału. Sklerocja sporyszu mają inną strukturę i skład chemiczny niż zdrowe ziarno.
Obecność nawet niewielkiej ilości przetrwalników może skutkować obniżeniem parametrów jakościowych całej partii. Dotyczy to zarówno zbóż przeznaczonych do spożycia, jak i materiału paszowego.
Skupy oraz zakłady przetwórcze bardzo dokładnie kontrolują obecność sporyszu. Wykrycie przekroczenia dopuszczalnych norm często oznacza obniżenie ceny lub całkowite odrzucenie partii zboża.
Problemy ze sprzedażą plonów
Współczesne normy jakościowe są bardzo restrykcyjne. Odbiorcy ziarna zwracają szczególną uwagę na obecność toksyn oraz zanieczyszczeń biologicznych.
Rolnik, który dostarczy zboże zawierające przetrwalniki sporyszu, może spotkać się z odmową przyjęcia towaru. W wielu przypadkach konieczne staje się dodatkowe czyszczenie ziarna, co generuje kolejne koszty.
Niekiedy usunięcie wszystkich sklerocjów okazuje się niemożliwe lub ekonomicznie nieuzasadnione. W rezultacie część plonu może zostać sprzedana po znacznie niższej cenie niż zakładano przed zbiorami.
Zagrożenie dla zdrowia zwierząt
Alkaloidy produkowane przez grzyba są szczególnie niebezpieczne dla zwierząt gospodarskich. Spożycie skażonej paszy może prowadzić do wielu problemów zdrowotnych.
Najczęściej obserwowane objawy obejmują zaburzenia krążenia, spadek apetytu, pogorszenie przyrostów masy ciała oraz problemy rozrodcze. U bydła i trzody chlewnej mogą pojawiać się również zaburzenia neurologiczne.
Długotrwałe podawanie paszy zawierającej alkaloidy sporyszu prowadzi do obniżenia wydajności produkcyjnej zwierząt. W przypadku dużych stad oznacza to wymierne straty finansowe dla gospodarstwa.
Wpływ na bezpieczeństwo żywności
Historia zna wiele przypadków zatruć ludzi wywołanych spożyciem produktów zawierających alkaloidy sporyszu. W średniowieczu zjawisko to określano mianem ognia świętego Antoniego.
Obecnie dzięki nowoczesnym procedurom kontroli żywności takie sytuacje występują bardzo rzadko. Nie oznacza to jednak, że zagrożenie całkowicie zniknęło.
Przemysł młynarski oraz piekarniczy regularnie monitoruje poziom zanieczyszczeń. Każda partia surowca zawierająca zbyt dużą ilość przetrwalników może zostać wycofana z obrotu.
Jakie warunki sprzyjają rozwojowi sporyszu?
Największe ryzyko infekcji występuje podczas kwitnienia zbóż. Patogen wykorzystuje otwarte kwiaty jako drogę wnikania do rośliny.
Rozwojowi choroby sprzyjają częste opady deszczu, wysoka wilgotność powietrza oraz umiarkowane temperatury. Szczególnie niebezpieczne są okresy przedłużającego się kwitnienia.
Znaczenie ma również obecność dziko rosnących traw wokół pól. Mogą one stanowić rezerwuar patogenu i zwiększać prawdopodobieństwo infekcji plantacji.
Które gatunki zbóż są najbardziej narażone?
Największą podatność wykazuje żyto. Wynika to między innymi z biologii kwitnienia tej rośliny. Otwarty charakter kwiatów sprzyja przedostawaniu się zarodników do wnętrza.
Mniejsze zagrożenie dotyczy pszenżyta, pszenicy i jęczmienia, jednak także w tych uprawach mogą pojawiać się ogniska choroby. W praktyce ryzyko zależy od warunków pogodowych, odmiany oraz poziomu higieny pola.
Coraz większą uwagę zwraca się również na plantacje nasienne, gdzie nawet niewielki udział porażonych ziaren może skutkować utratą wartości handlowej materiału siewnego.
Jak ograniczać straty powodowane przez sporysz?
Skuteczna ochrona opiera się przede wszystkim na działaniach profilaktycznych. Duże znaczenie ma odpowiedni płodozmian, zwalczanie chwastów i traw rosnących w sąsiedztwie pól oraz stosowanie kwalifikowanego materiału siewnego.
Pomocne jest również dokładne czyszczenie ziarna po zbiorach oraz regularne monitorowanie plantacji w okresie kwitnienia. Rolnicy coraz częściej wybierają odmiany charakteryzujące się większą odpornością na porażenie.
W warunkach sprzyjających rozwojowi choroby szybka reakcja i właściwe działania agrotechniczne pozwalają ograniczyć skalę strat oraz zachować wysoką jakość ziarna przeznaczonego do dalszej sprzedaży i przetwórstwa.
Źródło: www.agromechanika.net.pl
