Brockenhexe – niemiecki ciągnik o niezwykłej nazwie, którego wyprodukowano w zaledwie 1935 egzemplarzach

Ciągnik, który zapoczątkował nowy rozdział w historii Nordhausen

Historia RS 02/22 jest ściśle związana z powojennymi losami zakładów przemysłowych w Nordhausen, mieście położonym w Turyngii, niedaleko gór Harz. Jeszcze przed II wojną światową działały tam przedsiębiorstwa produkujące lokomotywy, silniki oraz ciągniki rolnicze, a jednym z nich była firma Maschinenbau und Bahnbedarf AG (MBA), której wcześniejsze zakłady należały do Orenstein & Koppel. Po wojnie przedsiębiorstwo znalazło się w radzieckiej strefie okupacyjnej Niemiec, co sprawiło, że w 1947 roku jego wyposażenie zostało zdemontowane, a znaczną część zabudowań zniszczono. Odbudowę przemysłu maszynowego rozpoczęto więc w bardzo trudnych warunkach, a brakowało praktycznie wszystkiego – maszyn, materiałów i odpowiedniego zaplecza produkcyjnego.

1 lipca 1948 roku utworzono państwowe przedsiębiorstwo VEB IFA Schlepperwerk Nordhausen, a jednym z jego pierwszych zadań było uruchomienie produkcji ciągników potrzebnych do mechanizacji rolnictwa. 22 lipca 1949 roku w hali numer 14 rozpoczęła się seryjna produkcja modelu RS 02/22 Brockenhexe, który był pierwszym ciągnikiem, który powstawał w Nordhausen po zakończeniu wojny. RS 02/22 nie był jednak konstrukcją opracowaną całkowicie od podstaw, ponieważ projektanci wykorzystali rozwiązania znane z przedwojennych maszyn, co pozwoliło ograniczyć zakres prac konstrukcyjnych i szybciej uruchomić produkcję.

Skąd wzięła się nazwa Brockenhexe?

Nazwa ciągnika nawiązywała do góry Brocken, najwyższego szczytu pasma Harz. W niemieckich legendach miejsce to od wieków kojarzono z czarownicami, które według ludowych wierzeń miały spotykać się tam podczas Nocy Walpurgii. Wybór takiej nazwy miał również związek z położeniem Nordhausen, nazywanego bramą Turyngii do gór Harz. Finalnie zamiast ograniczać się do oznaczenia fabrycznego RS 02/22, producent nadał maszynie nazwę odnoszącą się do lokalnej tradycji.

Przedwojenny Normag, silnik Deutza i skrzynia ZF

Pod względem konstrukcyjnym Brockenhexe był blisko spokrewniony z przedwojennym ciągnikiem Normag NG 10 i wykorzystano rozwiązania znane z wcześniejszej produkcji, ale zmieniono wygląd nadwozia. Charakterystyczna, zaokrąglona maska nawiązywała do ciągników MBA, ponieważ w Nordhausen zachowały się narzędzia wykorzystywane wcześniej do tłoczenia podobnych elementów. Najważniejszym podzespołem RS 02/22 był silnik wysokoprężny Deutz F2M 414. Była to dwucylindrowa, rzędowa jednostka czterosuwowa o pojemności około 2,2 litra, która rozwijała moc 22 KM przy 1500 obr./min i wykorzystywała chłodzenie cieczą oraz wtrysk paliwa do komory wstępnej. Średnica cylindrów wynosiła 100 mm, natomiast skok tłoka aż 140 mm, a takie proporcje były charakterystyczne dla wielu wolnoobrotowych silników Diesla z tamtego okresu.

Ciekawostką jest sposób uruchamiania jednostki napędowej. Brockenhexe nie miała typowego rozrusznika elektrycznego, a silnik uruchamiano ręczną korbą, korzystając z mechanizmu odprężającego, który zmniejszał opór podczas obracania wałem korbowym, co wymagało od operatora odpowiedniego przygotowania i wysiłku fizycznego.

Również przekładnia miała zachodnioniemieckie korzenie. W Nordhausen produkowano licencyjną skrzynię biegów ZF Friedrichshafen, wyposażoną w cztery przełożenia do jazdy do przodu oraz jeden bieg wsteczny, a w opracowaniach technicznych spotykane są różne oznaczenia tej przekładni, między innymi F12 i A12. Najniższe przełożenie pozwalało poruszać się z prędkością około 4,7 km/h., a na czwartym biegu ciągnik osiągał niespełna 17 km/h. Nie były to imponujące osiągi, ale odpowiadały przeznaczeniu maszyny, która miała przede wszystkim wykonywać prace polowe i transportowe w powojennych gospodarstwach rolnych.

Niecałe 1,8 tony masy i tylko 22 KM

Brockenhexe był ciągnikiem o klasycznym układzie napędowym 4×2, a moc silnika była przekazywana wyłącznie na tylne koła, podczas gdy przednia oś miała konstrukcję wahliwą i nie była resorowana. W ciągniku zastosowano bezramową budowę blokową, w której zespoły mechaniczne tworzyły jego konstrukcję nośną. Mimo niewielkich rozmiarów maszyna ważyła 1775 kg, co przy mocy 22 KM oznaczało około 81 kg masy własnej na jeden koń mechaniczny. Stosunkowo duża masa w połączeniu z ograniczoną mocą silnika wpływała więc na możliwości trakcyjne ciągnika, szczególnie podczas cięższych prac.

Rozstaw osi wynosił 1750 mm, a długość całkowita 2980 mm, a maszynie standardowo montowano ogumienie 5.50-16 z przodu oraz 9.00-24 z tyłu. Hamulce zasadnicze działały na tylne koła, natomiast hamulec postojowy wykorzystywał mechanizm taśmowy związany z przekładnią.

Wyposażenie stanowiska kierowcy było skromne, a w podstawowej wersji operator zajmował miejsce na metalowym siedzisku amortyzowanym sprężynami piórowymi i pracował bez osłony przed deszczem, wiatrem czy pyłem. Oferowano jednak również egzemplarze wyposażone w kabinę.

Ciągnik mógł współpracować z maszynami rolniczymi wykorzystującymi wałek odbioru mocy o prędkości 540 obr./min, a w maszynie przewidziano także możliwość napędzania urządzeń za pomocą koła pasowego, lecz w zachowanych opisach istnieją rozbieżności dotyczące tego, czy oba rozwiązania należały do wyposażenia seryjnego wszystkich egzemplarzy. Dostępne były również wersje z listwą koszącą, wykorzystywaną podczas zbioru zielonki. Brockenhexe nie dysponował natomiast nowoczesnym trzypunktowym układem zawieszenia narzędzi, który w kolejnych latach stawał się coraz bardziej rozpowszechniony w konstrukcjach ciągników rolniczych.

RS 02/22 Brockenhexe – dane techniczne

Dlaczego produkcja Brockenhexe trwała tak krótko?

Seryjną produkcję RS 02/22 zakończono w 1952 roku, a w ciągu czterech lat kalendarzowych powstało zaledwie 1935 egzemplarzy. Dla porównania, znacznie większy RS 01/40 Pionier, również produkowany w Nordhausen, osiągnął wielokrotnie wyższy wynik.

Na krótką historię modelu wpłynęło kilka czynników, między innymi to, że wschodnioniemiecki przemysł wciąż zmagał się z niedoborem surowców oraz ograniczonymi możliwościami produkcyjnymi. Konstrukcja Brockenhexe bazowała ponadto na starszych rozwiązaniach technicznych, a stosunkowo mała moc silnika nie zawsze odpowiadała masie ciągnika. W opracowaniach historycznych pojawia się także kwestia zakończenia obowiązywania licencji na produkcję silnika Deutza, ale nie należy jednak traktować jej jako jedynej, bezspornie potwierdzonej przyczyny wycofania modelu.

Zakłady w Nordhausen rozwijały w tym czasie produkcję większego Pioniera, a następnie przygotowywały się do wytwarzania ciągnika RS 04/30. Ten ostatni trafił do produkcji seryjnej w 1953 roku i dysponował silnikiem o mocy 30 KM, pięciobiegową przekładnią i bardziej rozbudowanym wyposażeniem.

Brockenhexe przetrwał w muzeach techniki rolniczej

Dzisiaj RS 02/22 należy do rzadko spotykanych ciągników historycznych, a zachowane egzemplarze można oglądać w niemieckich muzeach oraz podczas zlotów zabytkowej techniki rolniczej. Jeden z nich znajduje się w IFA Museum Nordhausen, a więc w mieście, w którym rozpoczęła się produkcja modelu. Muzeum prezentuje odrestaurowaną maszynę z 1950 roku, przypominającą o początkach powojennego przemysłu ciągnikowego.

Inny egzemplarz zachowało Hennebergisches Museum Kloster Veßra i co ciekawe, maszyna ta nosi wyraźne ślady dawnej eksploatacji. Jej prawy tylny błotnik był kilkukrotnie spawany, a uszkodzenie jednej z opon naprawiono przy użyciu czterech śrub i według informacji muzeum ciągnik miał pracować w rolnictwie mniej więcej od 1950 do 1960 roku. Niewielka liczba wyprodukowanych egzemplarzy sprawia, że każdy zachowany RS 02/22 jest dziś cennym świadectwem powojennej historii mechanizacji rolnictwa.

Źródło: https://www.koneviesti.fi/en/konedata/traktorit/fortschritt-ja-muut-ddr-traktorit/rs-02-brockenhexe
https://ifa-museum-nordhausen.de/index-c.php?ID=131